Sun’iy intellekt (AI) asosidagi tarjima vositalari juda kuchayib borayotgan bir davrda, chet tilini o‘rganish ba’zan keraksizdek tuyulishi mumkin. Axir texnologiya siz uchun tarjima qilib bera olsa, nega boshqa tilni o‘rganishga vaqt va kuch sarflash kerak?

Hozir qo‘shiq matnlarini tushunish, veb-saytlarni tarjima qilish, xorijiy video va filmlarga avtomatik subtitr qo‘yish imkonini beruvchi tarjima vositalari mavjud. Telefonlarimiz esa aytilgan so‘zlarni bir zumda tarjima qila oladi. Shu bilan birga, Yangi Zelandiya va Avstraliya universitetlarida chet tili dasturlari yopilib bormoqda. Ammo texnologiya xabarlarni tarjima qila olsa ham, u insoniy muloqotning muhim qismini — so‘zlar ortidagi madaniy nozikliklarni — to‘liq yetkazib bera olmaydi. Shuning uchun AI tarjima vositalari til to‘siqlarini kamaytirib, muloqotni osonlashtirishi mumkin bo‘lsa-da, ularning foyda va kamchiliklarini aniq tushunish muhimdir. Faqat texnologiyaga tayanish oxir-oqibat tushunmovchiliklarga va insoniy tajribaning kambag‘allashishiga olib kelishi mumkin.

Tarjima texnologiyalarining rivojlanishi

Tarjima texnologiyalari 1950–1960-yillardan beri tez rivojlanib kelmoqda. Bu jarayon 1980-yillarda kompyuter yordamidagi tarjima tizimlarining tijoratlashuvi bilan yanada kuchaydi. Ammo generativ AI’dagi so‘nggi yutuqlar tarjima texnologiyalarida katta o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi.

2006-yilda ishga tushirilgan Google Translate ham sezilarli darajada o‘zgardi. Dastlab u cheklangan statistik tarjima tizimi sifatida yaratilgan bo‘lsa, bugungi kunga kelib “ko‘chma tarjimon”ga aylandi. AI tarjimasi ayrim holatlarda juda foydali: masalan, o‘qituvchilarning boshqa tilda gaplashuvchi ota-onalar bilan muloqotida yoki sayohat paytida. Shuningdek, u yo‘qolib ketish xavfi ostidagi mahalliy va ozchilik tillarini saqlashga ham yordam berishi mumkin.

Biroq yangi texnologiyaning cheklovlari ham mavjud. 2019-yilda AQShdagi Immigratsiya va bojxona nazorati markazida AI tarjimasi noto‘g‘ri tushunishga sabab bo‘lgan holat qayd etilgan. Ovozli tarjima vositasi murojaatchining mintaqaviy aksenti yoki shevasini to‘g‘ri anglay olmagan va natijada u uzoq vaqt davomida to‘g‘ri muloqotsiz qolgan.

2021-yilda esa AQSh sudi Google Translate har doim ham huquqiy rozilikni aniq ifodalash uchun yetarlicha ishonchli emasligini qayd etdi. Bir holatda “buscar” (“qidirish”) o‘rniga “registrar” (“tintuv qilish”) deb noto‘g‘ri tarjima qilingan so‘z muhim huquqiy oqibatlarga olib kelgan.

Miya salomatligi va boshqa foydalar

Qo‘shimcha tillarni o‘rganish inson rivojlanishining eng samarali usullaridan biridir. Bu miya salomatligi, ijtimoiy ko‘nikmalar, madaniy tushuncha, hamdardlik va ish imkoniyatlari uchun foydali.

2012–2019-yillar oralig‘idagi tadqiqotlar tahliliga ko‘ra, bir nechta tilda gaplashish miyaning moslashuvchanligini oshiradi, demensiyaning boshlanishini kechiktiradi va kognitiv salomatlikni yaxshilaydi. Tadqiqotlar til o‘rganishni erta boshlashni tavsiya qiladi.

2022-yilda Yevropa Kengashi ko‘p tillilik va madaniyatlararo ta’limning ahamiyatini ta’kidlab, uning kognitiv, lingvistik va ijtimoiy foydalarini qayd etdi. Shuningdek, “Demokratiya markazida til ta’limi” dasturi ham ishga tushirildi.

Tarjimada yo‘qoladigan ma’nolar

Yangi Zelandiyada ingliz tili keng qo‘llaniladi. Te reo Māori va Yangi Zelandiya imo-ishora tili ham rasmiy tillar hisoblanadi. Aholining taxminan 29 foizi chet elda tug‘ilgan. Mamlakatda 150 dan ortiq til mavjud bo‘lib, ulardan kamida 24 tasi 10 mingdan ortiq odam tomonidan ishlatiladi.

Shunga qaramay, til o‘rganishga bo‘lgan qiziqish kamayib bormoqda. 2021-yilda sakkiz universitetda Māori yoki imo-ishora tilidan tashqari tillarni o‘rgangan talabalar soni 980 nafarni tashkil etgan. Bu ko‘rsatkich o‘n yil avval 1555 edi. Natijada bir qator universitetlar til dasturlarini yopdi yoki yopishni rejalashtirdi.

AI tarjima texnologiyalari foydali bo‘lsa-da, faqat ularga tayanish ko‘plab madaniy va lingvistik nozikliklarning yo‘qolishiga olib kelishi mumkin. Tillar orqali ifodalanadigan madaniy ma’nolarni to‘liq tarjima qilish qiyin. Agar ikkinchi til o‘rganish qo‘llab-quvvatlanmasa, ko‘p tillilikning shaxsiy va ijtimoiy foydalari ham kamayib boradi.

Manba

Gulzoda Saydahmadova, Sabina Baxronova
O‘zDJTU talabalari