Ko‘plab insonlar xorijiy tillarni o‘z imkoniyatlarini kengaytirish maqsadida o‘rganadilar: til to‘sig‘isiz sayohat qilish, kasbiy faoliyatda muvaffaqiyatga erishish yoki aqliy salohiyatni rivojlantirish uchun. Biroq hamma ham til kurslariga qatnashish imkoniga ega emas va bunday vaziyatda sun’iy intellekt yordamga keladi.

SI yordamida tilni o‘zingizga qulay usulda o‘rganishni boshlashingiz mumkin: sodda darslar, og‘zaki yoki yozma muloqotlar, murakkab mavzularning tushuntirilishi va boshqa ko‘plab imkoniyatlar orqali. Bundan tashqari, SI bilan aynan sizni qiziqtiradigan mavzularda suhbatlashish mumkin. Ushbu maqolada sun’iy intellektning xorijiy til o‘rganishda qanday yordam berishini ko‘rib chiqamiz.

Sun’iy intellekt sizning so‘rovingizni yaxshiroq tushunishi uchun turli xil promptlardan foydalanish mumkin. Masalan, til darajangizni aniqlash uchun quyidagi promptdan foydalanish mumkin:

«Salom! Men ko‘p yillardan beri ingliz tilini o‘rganaman, ma’lum bilim bazam bor, biroq ishonchli yuqori darajaga chiqmoqchiman. Keling, test o‘tkazamiz. Menga ingliz tilida ketma-ket 5 ta savol bering. Savollarni bittadan bering. Men javob beraman, oxirida esa mening darajamni baholab, tez-tez uchraydigan xatolarimni ko‘rsating va yaxshi chiqayotgan jihatlarimni ta’kidlang.»

Muayyan mavzuni muhokama qilish uchun esa quyidagi promptni qo‘llash mumkin:

«Keling, ingliz tilida so‘zlashuv amaliyotini qilamiz. Tasavvur qiling, biz aeroportda tasodifan uchrashib qolgan eski do‘stlarmiz. Menga sodda va qisqa jumlalar bilan yozing. Har safar faqat bitta savol bering. Har bir javobimdan so‘ng xatolarim bo‘lsa, ular ustida qisqacha ishlang (rus tilida), keyin esa ingliz tilidagi suhbatni davom ettiring.»

Murakkab grammatik mavzuni tushuntirish uchun quyidagi promptdan foydalanish mumkin:

«Menga [zamonni yozing, masalan: Past Simple va Present Perfect] zamonlari o‘rtasidagi farqni tushuntiring. Ammo zerikarli ma’ruza yozmang. Uni yangi boshlovchi uchun oddiy hayotiy misollar va o‘xshatishlar yordamida tushuntiring.»

Promptlardan tashqari, til o‘rganishga ixtisoslashgan sun’iy intellekt vositalari ham mavjud. Masalan, Talkpal va Praktika og‘zaki nutqni mashq qilishga yordam beradi, Memrise esa real hayotiy vaziyatlarni modellashtiruvchi SI-chatbotlardan foydalanadi. Duolingo Max odatiy darslarni SI yordamida xatolarni tushuntirish va rolli o‘yinlar bilan boyitadi. Bundan tashqari, ChatGPT, Gemini va Claude kabi universal chatbotlar ham mavjud bo‘lib, ulardan o‘quv rejasini tuzish, matnlarni tekshirish va muloqot olib borishda foydalanish mumkin.

Kichik tajribamiz uchun ChatGPT sun’iy intellekti tanlandi. Bunda quyidagi prompt qo‘llanildi:

«Men [O‘RGANMOQCHI BO‘LGAN TILINGIZ] tilini umuman bilmayman. Til asoslarini 6 oy ichida o‘rganmoqchiman. Har kuni bir soat shug‘ullanish imkoniyatim bor. Iltimos, Pareto tamoyiliga asoslangan holda [O‘RGANMOQCHI BO‘LGAN TILINGIZ] tilini o‘rganishim uchun tuzilgan o‘quv rejasini ishlab chiqing.»

Shuni unutmaslik kerakki, har bir sun’iy intellekt uchun samarali promptlar turlicha bo‘lishi mumkin.

Avvalo, SI Pareto tamoyilini tushuntiradi: natijaning 80 foizi sa’y-harakatlarning 20 foizi evaziga erishiladi. O‘quv rejasi tilni tushunishning katta qismini qamrab oladigan asosiy so‘zlar, iboralar va grammatik zamonlarni o‘rganishga qaratilgan. SI o‘qish jarayoni qanday tashkil etilishini qisqacha tushuntiradi. ChatGPTning ta’kidlashicha, Pareto tamoyiliga ko‘ra eng zarur so‘zlar, fe’llar, zamonlar va iboralarni o‘rganishga e’tibor qaratish lozim. Bir soatlik mashg‘ulot davomida so‘z boyligi, grammatika, o‘qish/tinglash hamda nutq yoki yozuv amaliyotiga 15 daqiqadan ajratish tavsiya etiladi.

Qisqacha kirishdan so‘ng o‘quv rejasi oylar kesimida taqdim etiladi. Birinchi oy asosiy so‘zlar, olmoshlar va “Mening ismim…”, “Menga yoqadi…”, “Men …man” kabi sodda gaplarni o‘rganishdan boshlanadi. Keyingi oylar davomida dastur asta-sekin murakkablashib boradi. ChatGPT so‘zlarni o‘rganish uchun Quizlet va Anki ilovalaridan foydalanishni, yangi boshlovchilar uchun mo‘ljallangan videolarni tomosha qilishni hamda bolalar ertaklarini o‘qishni tavsiya qiladi. Bundan tashqari, u faqat so‘z yodlash ilovalari bilan cheklanib qolmay, Duolingo ilovasi va YouTube’dagi videodarslarni ham qo‘shimcha manba sifatida tavsiya etadi.

Yakuniy qismda asosiy tavsiyalar keltiriladi. ChatGPT qo‘shimcha imkoniyatlarni ham taklif qiladi: haftalik o‘quv rejalari, eng zarur 500 ta so‘z ro‘yxati, kundalik mini-darslar va individual o‘quv dasturini noldan ishlab chiqish.

Sun’iy intellekt berilgan vazifani muvaffaqiyatli bajardi. U nafaqat tilni olti oy ichida o‘rganish rejasini tushuntirdi, balki o‘rganish jarayonini tezlashtirishga yordam beradigan turli foydali manbalarni ham tavsiya qildi. Albatta, sun’iy intellekt insonlar bilan jonli muloqot yoki maxsus til kurslarining o‘rnini bosa olmaydi, biroq u til o‘rganishni boshlash yoki mavjud bilimlarni mustahkamlash uchun samarali yordamchi bo‘la oladi.

Kseniya Borisova,
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti talabasi